Osadnictwo w Ziemi Łomżyńskiej


   

 

    "Trudno w czasach obecnych stwierdzić jednoznacznie, jakim herbem pieczętował się dany ród zamieszkujący daną wieś na obszarze dawnego woj. łomżyńskiego i czy był on pochodzenia szlacheckiego. Dla tubylców, mieszkających do dnia dzisiejszego we wsiach szlacheckich w ziemi łomżyńskiej, związek nazwiska 'szlacheckiego' i pochodzenia ze wsi szlacheckiej, mimo braku dokumentów herbowych jest  jednoznaczny ze szlacheckim pochodzeniem. Ta właściwość jest szczególnie przestrzegana na Mazowszu Północno-Wschodnim, w ziemi Łomżyńskiej, w okolicach Wysokiego Mazowieckiego (np. Jamiołki, Jabłoń) i Przasnysza (np. Rudno Jeziorowe, Janowięta). Znane mi wsie szlacheckie z tego rejonu to m.in.: Jankowo Młodzianowo, Chojny, Sulki, Jarnuty, Choromany, Chomętowo, Cibory, Czaplice, Czantoria, Jemielite, Kossaki, Kobylin, Śmiarowo, Wygoda, Popki, Dąbek, Poryte Szl., Mściwuje, Faszcze Jabłoń, Grzymały, Gromadzyn, Skrody, Łosewo, Drozdowo, Chmielewo, Dębowo, Łuby, Repki, Sasiny, Sierzputy, Tyszki Wądołowo, Wądołki, Wścieklice, Wiszowate, Wyrzyki, Zalesie, Żyznowo - w nich mieszkała i na ogół mieszka do dzisiaj ludność pochodzenia szlacheckiego" (Max J.) Pozostałe wsie szlacheckie, których nazwy występują zarówno w ziemi ciechanowskiej, jak i łomżyńskiej to Brzozowo, Cieciorki, Cibory, Bagienice, Cholewy, Chrzczony, Bogusze, Grądy, Grabowo, Goski, Górskie, Gardlino, Jałbrzyki, Kałęczyn, Kłoski, Konopki, Krajewo, Kołaki, Wiśniewo, Wierzbowo, Kąty, Leśniewo, Mieszki, Milewo, Mężenin, Modzele, Murawy, Skarżyno, Ossowiec, Ślasy, Truszki, Targonie, Zawady, Zakrzewo (przytaczam za Glogerem "Dawna ziemia łomżyńska" s.8-9 oraz Słownikiem Geograficznym KP, w nim przytoczono dokładny podział na wsie szlacheckie, włościańskie, królewskie, mieszane i  kurpiowskie). W woj. było 82 gminy, w pow. łomżyńskim było 13 gmin: Kupiski, Bożejewo, Drozdowo, Szczepankowo, Miastkowo, Nowogród (ok. miasta), Puchały, Zambrów, Śniadowo, Kossaki, Lubotyń, Chlebiotki i Szumowo.

 

 

Jerzy Wiśniewski "Początek i rozwój nowego osadnictwa w ziemi łomżyńskiej w końcu XIV i w XV wieku" Rozdz. 11. Pochodzenie osadników i uformowanie się miejscowych rodów szlacheckich - Fragment opracowania.

 

     Pierwsi osadnicy, chłopi, zapewne pochodzili z resztek starej ludności, które przetrwały w grodach i podgrodziach oraz od bartników, rybaków i myśliwych. Gdy nastał spokój i rozpoczęto zakładanie nowych wsi mogli się przenieść do nich. Zapewne także część pierwszych mieszczan pochodziła od ludności grodowej i podgrodowej. Większość jednak chłopów i mieszczan napłynęła z zachodniego Mazowsza, a także znad Bugu. Jak wykazały badania nad osadnictwem powiatu grajewskiego na wschodnie Mazowsze przybyło też trochę Polaków, Rusinów i Litwinów z Podlasia, którzy bez śladu wtopili się w formującą się nad Narwią ludność chłopską i mieszczańską.

Ze względu na charakter łomżyńskiego osadnictwa większość nowych osadników stanowiło drobne rycerstwo mazowieckie. Osadnicy drobnoszlacheccy przybyli na nowe ziemie z zachodniego Mazowsza, z dzielnicy ks. Janusza, najliczniej z ziemi ciechanowskiej, spod Ciechanowa i Przasnysza, ale nie brakowało też przybyszów z ziemi różańskiej, zakroczymskiej, wyszogrodzkiej i płockiej, a nawet z ziemi gostyńskiej (np. Białosukniowie Popkowscy) i z Kujaw (np. Suscy). [dość często zachodnia część Mazowsza byłą tylko punktem pośrednim dla osadników, nie zakładali tam większych osad lecz przenosili się docelowo na wschodnie Mazowsze] Niewątpliwie też z tych ziem mazowieckich napływała lub była przenoszona ludność chłopska ze starych wsi książęcych pod Ciechanowem, Przasnyszem, Makowem, Różanem, Sochocinem, Wyszogrodem czy Zakroczymiem. Zamożniejsza szlachta, mająca chłopów w swych wsiach na zachodnim Mazowszu zapewne także ich przenosiła do swych nowych wsi na wschodnim Mazowszu, np. chłopi w dobrach Poryte mogli pochodzić z Radzanowa pod Płockiem. Wraz z drobnym rycerstwem przybyła ich służba, parobcy i trochę chłopów, ale wskutek rozrodzenia się szlachty większość wsi zaludniła wyłącznie drobna szlachta, choć i w jej wsiach zawsze bywało trochę parobków, oraczy, komorników pochodzenia chłopskiego. Ludność chłopska była płynna, przenosiła się z jednej wsi do drugiej i poza ziemie łomżyńską do Prus, na Podlasie. Jej płynność wzrosła, gdy w XVI w. czynsz coraz częściej zastępowano pańszczyzną. Drobna szlachta stanowiąca wskutek wielkiego rozrodzenia podstawowy zrąb miejscowej ludności była bardzo stabilna. Potomkowie wielu pierwszych osadników - drobnych rycerzy do dziś mieszkają w tych samych wsiach, jak w sąsiednich i w miastach, gdyż również sporo drobnej szlachty osiedliło się juz w XV w. w miastach na prawie miejskim (np. Chojnowscy w Chojnach, Jankowscy w Jankowie, Grzymałowie w Grzymałach itd.).

Na podstawie przywilejów nadań, często wymieniających nazwę wsi i nazwę powiatu, można zestawić stosunkowo dokładny wykaz wsi, z których przybyli pierwsi i następni, (bo nie wszystkie rody pochodzą od osoby pierwszego odbiorcy nadania) osadnicy drobnorycerscy. Reprezentowali oni ok. 40 rodów heraldycznych, spośród których najwięcej nowych osadników przysłali Bujnowie-Ślepowrony (pochodzi od nich ok. 26 nowych rodów, m.in. Ciecierscy, Duchnowscy, Filochowscy, Gawkowscy, Gosiewscy, Gumkowscy, Gumowscy, Jastrzębscy, Kossakowscy, Milewscy, Opęchowscy, Pęscy, Piskowscy, Żelechowscy), Lubicze (ok. 19, m.in. Baczewscy, Choromańscy, Czartoryscy, Dąbkowscy, Łubowie, Nowowiejscy, Sasinowscy, Wierzbowscy, Wyrzykowscy), Trzaski (ok. 15, m.in. Filipkowscy, Kleczkowscy, Trzaskowie, Tyszkowie, Zakrzewscy), Kościesze (ok. 9, m.in. Ciborowscy, Kołakowscy, Mężeńscy, Saniewscy, Zambrzyccy), Modzele (ok. 9, m.in. Czochańscy, Kumelscy, Modzelewscy, Poryccy z Porytego-Jabłoni, Rogińscy, Wysoccy), Szeligi (ok. 9, m.in. Mierzejewscy, Rostkowscy, Szeligowscy, Wojszowie), Bończe (ok. 8, m.in. Skarzyńscy, Szabłowscy, Truszkowscy), Grzymały (ok. 8, m.in. Chludzińscy, Grzymałowie, Śleszyńscy, Śliwowscy), Łady (ok. 6), Wścieklice-Topory (ok. 6), Pomiany (ok. 5), Cholewy (ok. 5), Dąbrowy (ok. 5), Cwaliny (4 - Cedrowscy, Cwalinowie, Karwowscy, Mściwujewscy), Grabie, Puchały, Awdańce, Ostroje, Wierzbowy, Jasieńczyki, Bolesty, Kownaty, Zagroby, Sokole, Jezierze, Brody, Rogale, Junosze, Bielizny (Konopkowie), Rawicze, Pobogi, Mory, Brody, Dołegi, Gozdawy, Role, Pierzchały, Sulimy, Zaręby, Żebry-Połukozy, Ciołki itd. Osiedlili się też na prawie rycerskim potomkowie emigrantów pruskich i jaćwieskich, których możemy rozpoznać po imionach (Giedejt, Waga, Czantor lub Centor, Lakuna lub Lankuna, Kadmyl lub Tatmyl, Narwot, Rukała, Toraj lub Tora, Szołajda, Skierdo, Prejtor, Windyka) i herbie Prus, we wsiach Chomętowo, Chomętowo-Zalesie, Dłużniewo, Dzierzgi, Faszcze, Górki k. Kisielnicy, Górskie-Wykowo, Gromadzyn, Jarnuty, Krzewo, Łas-Toczyłowo, Rakowo-Chmielewo, Rębiszewo, Wagi, Zawady Kościelne, Żyznowo. Niektóre z tych wsi zajęli w całości, inne w części. Najliczniejsi byli w Jarnutach, Górkach, Łasi, Chomętowie i Rębiszewie. Niektórzy z nich byli wójtami we wsiach książęcych (np. Lankuna w 1426 r. w Konarzycach i w Siemieniu). Zapewne wcześniej osadą Prusów lub Jaćwingów była wieś Sierzputy (wskazuje na to nazwa tej wsi pochodzącą od imienia Szierzput, pokrewnego litewskiemu Syrpuc), która później osiedlił ród herbu Dąbrowa. Zwraca uwagę skupisko Prusów pod Łomżą tuz za wsiami książęcymi. Albo to byli potomkowie tych, którzy zaraz się tu schronili, albo raczej jako jedni z pierwszych tu się przenieśli, bowiem dla wielu z nich można wskazać ich poprzednie miejsce zamieszkania na zachodnim Mazowszu. Pochodzą od nich m.in. Chomętowscy, Dłużniewscy, Faszczowie, Górscy, jeden ród Gromadzkich, Jarnutowscy, Karzewscy, Łascy, Rebiszewscy, Wagowie, jeden ród Zaleskich, Żyznowscy, wymarli Zawadzcy. W sumie w ziemi łomżyńskiej wytworzyło się ok. 300 rodów drobnoszlacheckich o osobnych nazwiskach. Część tych rodów w wiekach następnych wymarła (m.in. w czasie potopu szwedzkiego i w czasie powtarzających się epidemii - największą w latach 1708-1710). Część przybyszów (Duchny, Guty, Konopki, Korytki, Kossaki, Pęsy, Kostki, Ślasy, Truszki, Wyrzyki, Zaręby, Żebry, Żele część Kołaków, Modzeli i Tyszków) zakładała w różnych miejscach ziemi łomżyńskiej nowe wsie o tych samych nazwach zgodnych z ich nazwiskami, a nowe gałęzie tych rodów nie przyjmowały nowych nazwisk np. było kilkanaście wsi Konopki w ziemi łomżyńskiej i wiskiej, w których mieszkały gałęzie rodu Konopków o niezmienionym nazwisku tak samo w kilku wsiach Kossaki siedzieli rozrodzeni Kossakowscy, w kilku Gutach Gutowscy, w kilku Truszkach Truszkowscy itd. Karwowscy założyli w ziemi łomżyńskiej i wiskiej, co najmniej 12 wsi Karwowo, zamieszkałych przez Karwowskich, ale równocześnie od innych Karwowskich poszły gałęzie, które przyjęły inne nazwiska: od Cwaliny z Karwowa wsie Cwaliny Duże i Małe i ród Cwalinów, od Cedry z Karwowa wieś Cedry-Złotystok i ród Cedrowskich, od Mściwója z Karwowa wieś Mściwuje-Puzówstok i ród Mściwujewskich. Podobnie od Sobieszczków poszli Cholewińscy, Czarnowscy, Kołomyjscy i Uńdowscy, a od Kołaków Ciborowscy, Głodowscy, Kiełczewscy, Kołakowscy, Meczkowscy, Mroczkowscy, Ostrowscy z Guni, Saniewscy, Zambrzyccy. Bywało też, że od synów pierwszego osadnika pochodziło potomstwo o różnych nazwiskach, np. od synów Wojciecha Kołaka poszli Kołakowscy, Głodowscy i Ostrowscy, a od jego brata Saniewscy.

[Nazwiska szlacheckie]

Wytwarzające się na wschodnim Mazowszu rody początkowo nosiły nazwiska w formie prymarnej - nazwiska stare przyniesione z zachodniego Mazowsza lub nowe juz tu uformowane: Bacz, Białosuknia, Cholewa, Choroman, Cieciorka, Duchna, Dzięgiel, Goś, Kołak, Krusz, Rzębiejka, Szczodruch, Wróbel, Zegadło itd., a pochodzące od przezwiska lub zdrobniałego imienia założyciela nowego rodu lub jednego z kolejnych jego potomków. Z czasem, głównie w XVI w., większość  rodów przyjęła nazwiska przymiotnikowe na -ski, -cki od nazw wsi, np. od Czarnowa Czarnowscy, od Lutostani Lutostańscy, od Truszek Truszkowscy. Sporo nazwisk przymiotnikowych utworzono od nazw wsi typu rodowego, a więc w ich rdzeniu jest pierwotne nazwisko rodu lub imię założyciela nowej gałęzi rodu. Ta zbieżność pociąga za sobą błędne mniemanie, ze te nazwiska pochodzą bezpośrednio od średniowiecznych nazwisk, choć faktycznie utworzono je od nazw wsi, np. Wszeborowscy mają nazwisko od wsi Wszebory, którą założył ich przodek Wszebor Załuska z Załusek, Ożarowscy od wsi Ożary założonej przez Ożara z Czernic, Gosiewscy od wsi Gosie, którym dał początek Gotard, tj. Goś z Milewa. Podobnie Ciborowcy (wieś Cibory, założyciel wsi i rodu Cibor, tj. Ścibor Kołak z Kołaków), Kołaczkowscy (Kołaczki - Kołaczek z Sierzput), Włodkowscy (Włodki. Włodek z Partniewa), Gawkowscy (Gawki - Gawek), Wróblewscy (Wróble. Stanisław Wróbel z Rcieszewa), Truszkowscy, Kossakowscy (kilka wsi Kossaki - różni Kossakowie) itd.

Nazwiska przymiotnikowe na -ski, -cki tworzono w zasadzie od pierwszych członków nazw wsi, wyjątkowo od drugich, np, Michnowski od wsi Kurzątki-Michny, Mierkowski od wsi Kurzątki-Mierki, Tafiłowski od wsi Kurzątki-Tafiły, Nowowiejscy od wsi Wyrzyki-Nowawieś, Jankowscy od wsi Zambrzyca-Jankowo, Zalescy od wsi Zambrzyca-Zalesie, inni Zalescy od wsi Szczodruchy-Zalesie, Ostrowscy od wsi Gunie-Ostrów, jeszcze inni Zalescy od wsi Chomętowo-Zalesie itp. W 1638 r. Chomętowscy z Chomętowa Starego zeznali, ze Jerzy Zaleski pochodzi z Chomętowa i jak oni jest herbu Prus, a tylko niektórzy z nich od trzech wsi zwanych Zalesie, które do tego Chomętowa należą, przezwali się Zaleskimi. Jedni, więc przyjmując nazwisko od drugiego członu nazwy nawiązywali do imienia założyciela gałęzi rodu, np. Michnowscy, Mierkowscy, Tafiłowscy, a inni, jak np. Szczodruchowie. Przyjmując nazwisko Zaleski, lub Kołakowie-Guniowie ze wsi Gunie-Ostrów przybierając nazwisko Ostrowski, zrywali te więź. Podobnie uczynili Sobieszczkowie przyjmując nazwiska Czarnowski i Kołomyjski, lub Kołakowie z Głodowa, którzy przyjęli nazwisko Głodowski. W niektórych nazwiskach zachowała się nazwa herbu bezpośrednio (Cwalina, Grzymała, Łada, Łuba, Trzaska, Wścieklica, Zagroda, Zaręba) lub pośrednio przez nazwę wsi (Cholewiński, Cwaliński, Modzelewski, Puchalski, Rogalski, Sokołowski, Żebrowski).

Niewiele rodów pozostało przy średniowiecznych prymarnych nazwiskach rodowych: Cwalina, Paszcza, Gałaska, Glinka, Gosk, Grzymała, Jawor, Jemielity, Konopka, Łada, Łuba, Nagórka, Trzaska, Tyszka, Waga, Walocha, Wiszowaty, Wojsz, Wścieklica, Zagroby, Załuska, Zaręba. Część z nich jest identyczna z wymienionymi nazwami ich herbów, a parę pochodzi od imion założycieli nowej gałęzi rodu. Goskowie maja nazwisko od Gosława z Kijewic, który w 1426 r. dostał 20 włók nad rzeka Mały Brok i dał początek wsiom Goski i temu rodowi, Wojszowie od Wojsława z Węgrzynowa, który osiadł na części Mierzejewa (wieś Mierzejewo-Wojsze), Wagowie od Wagi z Drożęcina. Zdarzało się - ale bardzo rzadko - ze nowo osiadły ród przejmował nazwisko po rodzie poprzednim, np. Wojciech Chorabała, wójt z Pniew, wykupiwszy Puchały od Puchalskich herbu Puchała, dał początek Puchalskim. Także w kilku wsiach o nazwie Targonie, kupionych przez członków różnych rodów, powstało kilka rodów o jednym nazwisku Targoński o różnym pochodzeniu i o różnych herbach.

W XV w. jeszcze bardzo silna była więź wspólnego pochodzenia. Jak zwykle na emigracje udawały się jednostki energiczniejsze, najbardziej ekspansywne. Osiedlenie się na terenie obcym, pogranicznym, bezludnym, pokrytym jeszcze puszczą, którą trzeba było własnymi rękami wyciąć, wymagało zapewnienia sobie, choć trochę bezpieczeństwa. Taką pomoc dawało przede wszystkim osiedlanie się w pobliżu braci lub bliskich krewnych, np. można zauważyć, ze blisko siebie osiedlili się Kołakowie, Modzele, Kurzątki, Cholewy, Bujny itd. Większość jednak nowych sąsiadów była obca sobie [...]

K O N I E C


Wstecz
POWRÓT